صورت و سیرت در مدیریت مدرسه
صورت و سیرت در مدیریت مدرسه از آراستگی ظاهر تا خوش‌بویی منش و رفتار مدیریت مدرسه، تنها یک مسئولیت اداری یا مجموعه‌ای از وظایف اجرایی نیست؛ مدیریت مدرس
صورت و سیرت در مدیریت مدرسه
از آراستگی ظاهر تا خوش‌بویی منش و رفتار
مدیریت مدرسه، تنها یک مسئولیت اداری یا مجموعه‌ای از وظایف اجرایی نیست؛ مدیریت مدرسه، پیش از هر چیز، یک رابطه انسانی و تربیتی است. مدیر در محیطی فعالیت می‌کند که هر روز با انسان‌هایی متفاوت، اندیشه‌هایی گوناگون، احساساتی متنوع و انتظاراتی متعدد روبه‌روست. او نه‌تنها باید مدرسه را اداره کند، بلکه با رفتار، گفتار، تصمیم‌ها و حتی سکوت خود، بر فضای فکری و عاطفی آن اثر می‌گذارد.
در چنین محیطی، دو بُعد از شخصیت مدیر اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند: صورت و سیرت.
صورت، جلوه بیرونی شخصیت انسان است؛ آنچه دیگران در نخستین برخورد می‌بینند. سیرت، باطن و منش انسان است؛ آنچه در طول زمان، از طریق رفتار و تصمیم‌های او آشکار می‌شود. این دو در مدیریت مدرسه از یکدیگر جدا نیستند. مدیر شایسته، هم به آراستگی ظاهر توجه دارد و هم برای پاکیزگی و زیبایی سیرت خود تلاش می‌کند.
اگر بخواهیم این موضوع را با یک استعاره بیان کنیم، باید بگوییم: صورت و سیرت هر دو عطر دارند؛ اما رایحه آن‌ها یکسان نیست. عطر صورت، مشام را می‌نوازد و عطر سیرت، در دل و خاطره انسان‌ها ماندگار می‌شود.
۱. صورت مدیریت؛ نخستین پیام مدیر به دیگران
ظاهر مدیر، نخستین پیام غیرکلامی او به دانش‌آموزان، اولیا و همکاران است. پیش از آنکه مدیر سخنی بگوید یا تصمیمی بگیرد، دیگران از پوشش، آراستگی، چهره، حالت نگاه، طرز ایستادن و شیوه حضور او برداشت‌هایی پیدا می‌کنند.
آراستگی در پوشش، نظافت شخصی، تناسب ظاهر با جایگاه حرفه‌ای، خوش‌رویی و رعایت ادب در برخورد، همگی بخشی از صورت مدیریت‌اند.
البته آراستگی به معنای تجمل‌گرایی، لباس گران‌قیمت یا ظاهرسازی نیست. مدیر می‌تواند ساده‌پوش باشد، اما مرتب و آراسته؛ می‌تواند جدی باشد، اما عبوس و اخمو نباشد؛ می‌تواند مقتدر باشد، اما رفتار تحقیرآمیز نداشته باشد.
صورت مدیریت باید پیام‌آور نظم، احترام، آرامش و اعتماد باشد.
مدیری که از دیگران انتظار نظم دارد، اما در ظاهر و رفتار روزمره خود به نظم توجه نمی‌کند، میان گفتار و کردارش فاصله ایجاد می‌کند. مدیر مدرسه باید پیش از آنکه نظم را مطالبه کند، خود الگویی از نظم باشد.
۲. سیرت مدیریت؛ حقیقتی که در رفتار آشکار می‌شود
اگر صورت، نخستین تصویر مدیر را در ذهن دیگران شکل دهد، سیرت او تعیین می‌کند که این تصویر در طول زمان چگونه باقی بماند.
سیرت مدیر را نمی‌توان تنها از سخنرانی‌ها، شعارها، جلسات رسمی یا نوشته‌های اداری شناخت. سیرت واقعی در موقعیت‌های دشوار آشکار می‌شود:
-
وقتی با دانش‌آموز خطاکاری روبه‌رو می‌شود؛
-
وقتی یکی از همکاران با او مخالفت می‌کند؛
-
وقتی میان دو نفر اختلافی پیش می‌آید؛
-
وقتی باید میان منافع شخصی و مصالح مدرسه یکی را انتخاب کند؛
-
وقتی کسی حضور ندارد تا بر رفتار او نظارت کند؛
-
وقتی قدرت دارد، اما باید خویشتن‌داری کند.
در این موقعیت‌هاست که عدالت، انصاف، صداقت، تواضع، گذشت، امانت‌داری و مسئولیت‌پذیری مدیر معنا پیدا می‌کند.
مدیریت خوش‌سیرت، مدیریتی نیست که هرگز خطا نکند؛ بلکه مدیریتی است که خطای خود را می‌پذیرد، از انتقاد نمی‌هراسد و برای اصلاح رفتار و تصمیم‌هایش آمادگی دارد.
مدیر خوش‌سیرت، برای حفظ جایگاه خود، شخصیت دیگران را تخریب نمی‌کند؛ برای اثبات اقتدارش، کسی را تحقیر نمی‌کند و برای جلب رضایت افراد، از عدالت فاصله نمی‌گیرد.
۳. عطر صورت؛ آراستگی همراه با وقار
در مدیریت مدرسه، ظاهر مدیر نباید وسیله‌ای برای خودنمایی باشد؛ بلکه باید نشانه‌ای از احترام به محیط آموزشی و انسان‌هایی باشد که در آن حضور دارند.
لباس مرتب، چهره گشاده، رعایت بهداشت فردی، خوش‌بویی، آراستگی مو و ظاهر، و توجه به تناسب پوشش با شأن مدرسه، همگی به ایجاد تصویری مثبت از مدیر کمک می‌کنند.
اما یک نکته مهم وجود دارد: خوش‌رویی با لبخند دائمی و تصنعی تفاوت دارد. مدیر ممکن است در شرایطی ناچار به تذکر، برخورد جدی یا اتخاذ تصمیمی دشوار باشد؛ بااین‌حال می‌تواند این کار را با احترام و حفظ کرامت افراد انجام دهد.
چهره گشاده، به معنای نادیده گرفتن خطا نیست؛ همان‌گونه که چهره عبوس، نشانه اقتدار نیست.
مدیر باید بتواند در عین جدیت، خوش‌برخورد باشد؛ در عین صلابت، آرامش داشته باشد و در عین رعایت فاصله حرفه‌ای، ارتباطی انسانی و صمیمانه برقرار کند.
۴. عطر سیرت؛ فضیلت‌هایی که فضای مدرسه را خوش‌بو می‌کنند
همان‌گونه که برای خوش‌بویی ظاهر به نظافت و آراستگی نیاز داریم، برای خوش‌بویی سیرت نیز باید مراقب درون و رفتار خود باشیم.
در مدیریت مدرسه، هر فضیلت اخلاقی می‌تواند رایحه‌ای در فضای سازمانی ایجاد کند:
عدالت، عطر اعتماد است. وقتی دانش‌آموز و همکار احساس کنند معیار قضاوت درباره همه یکسان است، اعتماد شکل می‌گیرد. عدالت یعنی نه رابطه جای ضابطه را بگیرد و نه علاقه و نارضایتی شخصی در تصمیم‌های مدیریتی دخالت کند.
تواضع، عطر انسانیت است. مدیر متواضع، جایگاه خود را وسیله برتری‌جویی نمی‌داند. به سخن دانش‌آموز گوش می‌دهد، نظر همکار را می‌شنود و اگر لازم باشد، از دیگران می‌آموزد. تواضع به معنای ضعف نیست؛ به معنای شناخت درست جایگاه خویش است.
صداقت، عطر اعتبار است. مدیر صادق، وعده‌ای نمی‌دهد که توان انجام آن را ندارد. واقعیت‌ها را پنهان نمی‌کند و برای توجیه تصمیم‌های نادرست، حقیقت را تغییر نمی‌دهد.
مهربانی، عطر آرامش است. مدرسه فقط محل انتقال دانش نیست؛ محیطی برای رشد انسان‌هاست. مدیر مهربان، به شرایط روحی و دشواری‌های زندگی افراد توجه می‌کند، اما مهربانی را با بی‌قانونی اشتباه نمی‌گیرد.
انصاف، عطر روابط سالم است. مدیر منصف، حتی در اختلاف با دیگران، حق را فراموش نمی‌کند. ممکن است با نظر کسی مخالف باشد، اما حق شنیده شدن و احترام او را نادیده نمی‌گیرد.
گذشت، عطر بزرگواری است. همه انسان‌ها ممکن است اشتباه کنند. مدیر باید میان خطای قابل اصلاح و تخلفی که نیازمند برخورد قانونی است، تفاوت قائل شود. گذشت، چشم‌پوشی از حق دیگران نیست؛ بلکه پرهیز از انتقام‌جویی و کینه‌ورزی است.
امانت‌داری، عطر مسئولیت است. دانش‌آموزان، خانواده‌ها، همکاران، منابع مالی و امکانات مدرسه، همگی امانت‌هایی هستند که مدیر در برابر آن‌ها مسئول است.
۵. ذکر؛ عطر درونی مدیر
در کنار همه فضیلت‌های اخلاقی، نباید از نقش یاد خدا در خوش‌بویی سیرت غافل شد.
ذکر، تنها تکرار واژه‌ها بر زبان نیست؛ یادآوری حضور خداوند در لحظه‌های زندگی و مراقبت از رفتار در پرتو این یاد است.
مدیری که خدا را یاد می‌کند، باید در تصمیم‌گیری‌های خود نیز آثار این یاد را نشان دهد؛ وقتی عصبانی می‌شود، خشم خود را مهار کند؛ وقتی قدرت دارد، از آن سوءاستفاده نکند؛ وقتی با فردی ضعیف‌تر روبه‌رو می‌شود، کرامت او را حفظ کند و وقتی در جایگاه قضاوت قرار می‌گیرد، عدالت را فراموش نکند.
ذکر می‌تواند انسان را به مراقبت از زبان، نیت، نگاه و رفتار دعوت کند. اما ارزش ذکر زمانی آشکارتر می‌شود که از زبان به قلب و از قلب به کردار راه پیدا کند.
در محیط مدرسه، مدیر باید مراقب باشد که زبانش بوی تحقیر، تمسخر، غیبت و بدگمانی ندهد. زبان مدیر می‌تواند امید بیافریند یا ناامیدی ایجاد کند؛ می‌تواند اختلاف‌ها را کاهش دهد یا به آن‌ها دامن بزند.
شاید بتوان گفت:
ذکر، عطر دل است؛ و اخلاق نیک، رایحه‌ای است که از این دل در رفتار انسان می‌پیچد.
مدیری که صبح خود را با یاد خدا آغاز می‌کند، باید بکوشد تا آثار این یاد در تمام روز کاری‌اش دیده شود.
۶. وقتی صورت خوش‌بوست، اما سیرت نه!
یکی از آسیب‌های مدیریت، گرفتار شدن در ظاهرسازی است.
ممکن است مدیری بسیار آراسته، خوش‌بیان، خوش‌پوش و در ظاهر خوش‌برخورد باشد؛ جلسات منظم برگزار کند، سخنان زیبا بگوید و در مراسم‌ها حضوری چشمگیر داشته باشد، اما در برخورد با همکاران و دانش‌آموزان، عدالت را رعایت نکند، انتقاد را نپذیرد، به وعده‌هایش پایبند نباشد یا از قدرت مدیریتی برای تحمیل خواسته‌های شخصی استفاده کند.
در چنین شرایطی، صورت مدیریت زیباست، اما سیرت آن نیازمند اصلاح است.
این همان فاصله میان ظاهر و حقیقت است؛ فاصله‌ای که به‌تدریج اعتماد را فرسوده می‌کند.
از سوی دیگر، مدیری ممکن است نیت خوبی داشته باشد و از درون انسانی شریف و دلسوز باشد، اما به آراستگی ظاهر، شیوه ارتباط، نحوه بیان و تأثیر رفتار بیرونی خود توجه نکند. او نیز باید بداند که نیت خوب به‌تنهایی کافی نیست؛ نیت خوب باید در رفتار مناسب و ارتباط مؤثر تجلی پیدا کند.
بنابراین نه صورت به‌تنهایی کافی است و نه ادعای سیرت خوب بدون توجه به جلوه بیرونی آن.
۷. توازن میان صورت و سیرت؛ هنر مدیریت
مدیریت موفق، حاصل جمع آراستگی ظاهر و زیبایی باطن است؛ اما این دو باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
مدیر باید هم مقتدر باشد و هم متواضع؛ هم قانون‌مدار باشد و هم مهربان؛ هم قاطع باشد و هم اهل گفت‌وگو؛ هم به نظم توجه کند و هم به احساسات و نیازهای انسانی.
این ویژگی‌ها در نگاه نخست ممکن است متضاد به نظر برسند، اما در مدیریت تربیتی مکمل یکدیگرند.
صلابت در اجرای قانون، مانع بی‌نظمی می‌شود و فروتنی در رفتار، مانع خودبزرگ‌بینی. عدالت، اعتماد می‌آفریند و مهربانی، تعلق خاطر ایجاد می‌کند. اقتدار، چارچوب می‌سازد و گفت‌وگو، امکان مشارکت را فراهم می‌کند.
مدیر نباید برای محبوب شدن، از مسئولیت خود عقب‌نشینی کند و نباید برای اثبات اقتدار، به ترساندن دیگران متوسل شود.
او باید چنان رفتار کند که افراد، هم حدود و مقررات مدرسه را جدی بگیرند و هم در ارتباط با او احساس امنیت و احترام داشته باشند.
۸. مدرسه، آینه شخصیت مدیر
مدیر مدرسه فقط مسئول اداره ساختمان، تنظیم برنامه‌ها، پیگیری امور اداری و نظارت بر عملکرد کارکنان نیست؛ او یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده فرهنگ مدرسه است.
فرهنگ مدرسه، تنها با نصب تابلوهای اخلاقی، برگزاری مراسم و تدوین آیین‌نامه‌ها ساخته نمی‌شود. فرهنگ واقعی مدرسه از رفتارهای تکرارشونده انسان‌های آن شکل می‌گیرد و مدیر، به دلیل جایگاه و تأثیرگذاری خود، سهم مهمی در این فرایند دارد.
اگر مدیر در گفتار خود ادب را رعایت کند، احتمال رواج گفت‌وگوی محترمانه بیشتر می‌شود. اگر در تصمیم‌گیری عدالت داشته باشد، عدالت به یک ارزش سازمانی تبدیل می‌شود. اگر اشتباه خود را بپذیرد، فرهنگ مسئولیت‌پذیری تقویت می‌شود. اگر به دیگران احترام بگذارد، احترام از یک شعار به یک رفتار روزمره تبدیل خواهد شد.
در واقع، مدیر نمی‌تواند از دانش‌آموزان انتظار خوش‌رفتاری داشته باشد، اما خود در برخورد با دیگران بی‌احترامی کند؛ نمی‌تواند از همکاران صداقت بخواهد، اما در رفتار مدیریتی خود شفاف نباشد؛ نمی‌تواند از دیگران تواضع مطالبه کند، اما خود گرفتار غرور و خودبرتربینی باشد.
مدرسه بیش از آنکه به آنچه مدیر می‌گوید شبیه شود، به آنچه مدیر انجام می‌دهد شباهت پیدا می‌کند.
۹. مدیر چگونه سیرت خود را خوش‌بو نگه دارد؟
خوش‌بویی سیرت، یک اتفاق مقطعی نیست؛ حاصل مراقبت مستمر از خویشتن است. مدیر برای حفظ این طراوت اخلاقی می‌تواند هر روز چند پرسش ساده اما جدی از خود بپرسد:
-
امروز با چه کسی ناعادلانه برخورد کردم؟
-
آیا در گفتارم کسی را تحقیر یا دلسرد کردم؟
-
آیا به سخن مخالفان و منتقدان گوش دادم؟
-
آیا در تصمیمی، منافع شخصی را بر مصلحت مدرسه مقدم کردم؟
-
آیا اگر اشتباهی داشتم، آن را پذیرفتم؟
-
آیا با دانش‌آموز ضعیف، همکار کم‌تجربه یا فردی که قدرت کمتری دارد، با احترام رفتار کردم؟
-
آیا یاد خدا در رفتار امروز من نیز اثر داشت؟
این پرسش‌ها نوعی خودارزیابی اخلاقی‌اند؛ خودارزیابی‌ای که مدیر را از گرفتار شدن در غرور مدیریتی و تصور بی‌نقص بودن دور می‌کند.
مدیری که همواره دیگران را ارزیابی می‌کند، اما فرصتی برای ارزیابی خویش ندارد، ممکن است به‌تدریج از اصلاح خود غافل شود.
سخن پایانی؛ عطر ماندگار مدیریت
در نهایت، مدیریت مدرسه را می‌توان به انسانی تشبیه کرد که هم به نظافت و آراستگی ظاهر نیاز دارد و هم به پاکیزگی درون.
صورت آراسته، نخستین برخورد را زیباتر می‌کند؛ اما این سیرت خوش‌بوست که رابطه‌ها را ماندگار می‌سازد.
ممکن است دانش‌آموزان سال‌ها بعد، رنگ لباس مدیر، شکل دفتر کار یا جزئیات جلسات او را به خاطر نیاورند؛ اما به‌خوبی به یاد خواهند داشت که آیا با آن‌ها منصفانه رفتار می‌کرد؟ آیا هنگام اشتباه فرصت جبران می‌داد؟ آیا به شخصیتشان احترام می‌گذاشت؟ آیا در روزهای دشوار پناه و تکیه‌گاه آنان بود؟
همکاران نیز شاید بسیاری از دستورالعمل‌ها و بخشنامه‌های دوران مدیریت را فراموش کنند، اما عدالت، صداقت، تواضع، حمایت و احترام مدیر را از یاد نخواهند برد.
ازاین‌رو، مدیر مدرسه باید هر روز برای آراستگی صورت و پیراستگی سیرت خود تلاش کند؛ چراکه ظاهر آراسته، احترام می‌آفریند و باطن آراسته، اعتماد و محبت.
عطر صورت، مشام را می‌نوازد؛ عطر سیرت، دل را.
مدیریت ماندگار، مدیریتی است که هم در نگاه دیگران آراسته باشد و هم در خاطر آنان خوش‌بو بماند.